Quen biết ở chỗ làm trở thành phe cánh khi việc thân với nhóm này đòi bạn phải xa, phải nói xấu hoặc phải chống lại nhóm kia. Giữ được quen biết mà không vào phe cánh là thân với nhiều người ở nhiều phòng, không chuyển lời, không ký tên hay biểu quyết theo nhóm khi chưa hiểu việc, và nói ý của mình trong cuộc họp bằng lý lẽ công việc. Bạn không cần đứng một mình; chỉ cần đứng bằng hai chân của mình.
Bài này cho người mới vào công ty, người vừa chuyển phòng, hay người đã làm lâu mà thấy những bữa trưa vui vẻ dần biến thành buổi bàn chuyện ai đúng ai sai. Không bàn chuyện làm việc với sếp; chỉ bàn mối quen biết ngang hàng và lúc nó bắt đầu kéo bạn đi đâu đó.
Một nhóm thân bắt đầu có màu sắc thế nào
Ví dụ giả định: anh L là kỹ sư mới vào phòng kỹ thuật được hai tháng. Nhóm ăn trưa của anh trưởng ca G đón anh rất cởi mở: rủ ăn, chỉ chỗ gửi xe, nhắc anh mẹo điền phiếu bảo trì. Anh L thấy may vì có người quen nhanh. Tuần thứ sáu, bữa trưa bắt đầu xoay quanh phòng kế hoạch: "bên đó chỉ biết đẩy việc", "con bé H bên đó được lòng sếp nên ăn nói kiểu ấy". Anh L cười theo cho có, về bàn thấy không thoải mái.
Tuần thứ tám, trước cuộc họp phân lịch bảo trì, anh G nhắn riêng: "Mai họp em cứ nói theo anh nhé, bên kế hoạch lần nào cũng xếp lịch kiểu ép mình." Anh L chưa đọc kỹ bản lịch, cũng chưa biết bên nào hợp lý hơn. Anh ngại vì nếu không theo anh G thì sợ mất nhóm ăn trưa, còn theo thì thấy mình đang nói hộ người khác.
Điều nên hiểu là phần lớn nhóm thân ở công ty không cố tình thành phe. Họ thân nhau vì làm chung lâu, cùng ca, cùng chịu một kiểu áp lực, rồi dần dần những lời than phiền chung thành câu chuyện "chúng ta và họ". Người mới thường được đón vồn vã vì thêm một người là thêm một tiếng nói. Nhận ra điều đó không phải để nghi ngờ lòng tốt của anh G, mà để bạn giữ được lòng tốt đó mà không phải trả giá bằng sự độc lập của mình.
Quen biết và phe cánh khác nhau ở đâu
Cùng là một nhóm hay đi ăn trưa, hay nhắn tin với nhau, nhưng có những dấu hiệu cho biết mối quen biết đã chuyển màu:
| Quen biết lành mạnh | Đã thành phe cánh |
|---|---|
| Bạn vẫn ăn trưa, nói chuyện với người phòng khác mà không ai hỏi han | Bạn bị hỏi "hôm qua ngồi với bên đó nói gì" |
| Than phiền về việc, về quy trình | Than phiền về người, kèm biệt danh, kèm chuyện riêng |
| Góp ý cho nhau trước cuộc họp, mỗi người tự quyết | Thống nhất trước ai nói gì, ai phản đối ai |
| Chia sẻ thông tin công việc chung cho mọi người | Thông tin chỉ chuyền trong nhóm, giữ để làm lợi thế |
| Người mới được giúp mà không bị đòi đứng về phía nào | Người mới được giúp rồi được nhắc "nhớ ai là người mình" |
Chỉ cần thấy hai ba dấu hiệu ở cột phải, bạn nên bắt đầu giữ khoảng cách vừa phải, không cần rời nhóm. Rời nhóm đột ngột cũng là một cách chọn phe, chỉ là chọn phe đối diện.
Câu đáp khi bị rủ nói xấu hoặc chuyển lời
Khi bữa trưa chuyển sang chuyện người vắng mặt, bạn không cần lên án, cũng không cần hùa theo. Chuyển hướng sang chuyện việc: "Bên đó xếp lịch kiểu đó chắc có lý do gì, để em hỏi thử xem quy trình bên họ thế nào." Câu này không bênh ai, chỉ kéo câu chuyện về chỗ có thể làm gì đó.
Khi được kể một chuyện riêng của người khác, như lương, chuyện gia đình, chuyện được sếp ưu ái: "Chuyện đó em không rõ nên không dám nói gì anh ạ." Rồi im, không hỏi thêm. Hỏi thêm là thành người tham gia câu chuyện.
Khi được nhờ chuyển lời, kiểu "gặp con H thì bảo nó là…": "Chuyện này anh nói trực tiếp với chị ấy thì rõ hơn, em nói lại sợ sai ý anh." Người chuyển lời luôn là người bị trách đầu tiên khi câu chuyện vỡ ra.
Khi bị hỏi "hôm qua ngồi với bên kế hoạch nói gì đấy": "Hỏi chuyện lịch bảo trì tuần sau thôi anh, bên đó cũng đang rối." Trả lời đúng sự thật, ngắn, không kể ai nói gì về ai. Lặp lại bao nhiêu lần cũng được, dần dần nhóm sẽ hiểu bạn là người không mang chuyện đi.
Trước và trong cuộc họp: giữ ý của mình
Lời rủ "mai họp em cứ nói theo anh" là lúc ranh giới bị thử rõ nhất. Làm theo thứ tự sau:
- Trả lời tin nhắn rủ bằng một câu không hứa: "Dạ để em đọc kỹ bản lịch tối nay, mai em góp ý theo những gì em thấy anh ạ." Câu này tôn trọng anh G mà không cam kết nói theo ai.
- Đọc tài liệu thật. Ghi ra hai ba điểm bạn thấy hợp lý và chưa hợp lý, của cả hai phía.
- Nếu tiện, hỏi trước người phòng bên kia một câu về lý do: "Chị ơi em mới vào, lịch tuần sau xếp ca đêm dồn vào thứ năm là vì sao ạ?" Hỏi để hiểu, không để báo lại cho ai.
- Trong họp, nói bằng việc, không bằng người: "Em thấy thứ năm dồn ba máy là sát quá, nếu dời một máy sang thứ sáu thì ca đêm đỡ hơn." Không dùng câu "như anh G nói" hay "bên kế hoạch lúc nào cũng".
- Sau họp, nếu anh G hỏi sao không nói mạnh hơn: "Em nói đúng chỗ em thấy chưa ổn thôi anh, mấy chỗ khác em thấy bên đó tính cũng có lý."
Người làm lâu trong công ty để ý rất nhanh ai là người nói theo nhóm và ai là người nói theo việc. Người nói theo việc thì ở phe nào cũng được nghe, và sau vài năm thường là người được mời làm cầu nối khi hai phòng có chuyện.
Giữ mối với nhiều nhóm mà không ai thấy bị bỏ rơi
Cách đơn giản nhất là ăn trưa luân phiên. Tuần ăn với nhóm anh G ba bữa, một bữa đi cùng đồng nghiệp phòng khác, một bữa ăn một mình hoặc với người cùng tầng. Nói thẳng khi bị hỏi: "Hôm nay em ăn với mấy bạn bên kho, hỏi chuyện linh kiện luôn." Đừng giấu, vì giấu là tự biến việc bình thường thành chuyện mờ ám.
Giúp người ở mọi nhóm khi có việc, kể cả nhóm hay bị nhóm mình nói xấu. Nếu chị H bên kế hoạch hỏi một thông số máy, trả lời đầy đủ như với bất kỳ ai. Một lần giúp đúng lúc nói nhiều hơn mười lần tuyên bố mình trung lập.
Không tham gia nhóm chat "kín" lập ra để bàn chuyện người khác. Nếu đã lỡ được thêm vào, rời khỏi một cách nhẹ nhàng: "Em ít đọc nhóm nên rời cho đỡ báo nha mọi người, có gì việc thì nhắn em riêng."
Giữ những điều nhỏ mà nhóm thân đã làm cho mình. Anh G chỉ bạn mẹo điền phiếu, bạn nhớ ơn và đáp lại bằng việc: hỗ trợ ca của anh khi cần, chia sẻ tài liệu hay. Không đồng ý với anh trong một cuộc họp không có nghĩa là vô ơn.
Khi bạn đã là người cũ: đón người mới mà không kéo họ về phe
Vài năm sau, chính bạn sẽ là người trong nhóm thân, người chỉ người mới chỗ gửi xe và mẹo điền phiếu. Đó là lúc dễ vô tình làm điều từng làm bạn khó chịu. Một người mới vừa đến, bạn kể cho họ nghe "bên kế hoạch hay làm khó mình", với ý tốt là để họ khỏi bỡ ngỡ. Nhưng câu đó gieo vào đầu họ một phe trước khi họ kịp gặp ai bên kia.
Cách đón người mới cho đúng là giới thiệu họ với người ở nhiều phòng, không chỉ phòng mình: "Em cần thông số linh kiện thì hỏi chị H bên kế hoạch, chị ấy nắm kỹ lắm." Một câu giới thiệu như vậy giúp người mới có quen biết rộng, và giúp mối quan hệ giữa hai phòng bớt căng.
Khi người mới hỏi về chuyện cũ giữa hai phòng, kể sự việc, không kể nhận xét về người: "Hồi trước hai bên có lần lệch lịch bảo trì, giờ thì họp tuần để khớp rồi." Để họ tự gặp, tự đánh giá.
Và nếu thấy người mới ngồi ăn với phòng khác, đừng hỏi "ngồi với bên đó nói gì". Câu hỏi đó, dù hỏi vui, chính là lúc một nhóm thân bắt đầu thành phe.
Khi phe cánh đi quá xa
Có lúc chuyện không còn là nói xấu sau lưng. Có người bị cô lập có chủ đích: không được báo họp, bị giấu thông tin để làm sai, bị chế giễu trước mặt người khác. Nếu bạn chứng kiến hay chính mình là người bị như vậy, đó là chuyện của quản lý và bộ phận nhân sự, không phải chuyện tự xử trong nhóm. Ghi lại ngày giờ, sự việc, ai có mặt, rồi báo người có trách nhiệm bằng lời lẽ bình tĩnh, nói về hành vi chứ không về tính cách.
Nếu bạn bị yêu cầu làm điều sai quy định để "bảo vệ người trong nhóm", như sửa số liệu, ký thay, che giấu một sự cố, câu trả lời chỉ một: "Việc này em không làm được anh ạ." Không có mối quen nào đáng để bạn chịu trách nhiệm thay cho người khác.
Tự kiểm sau một tháng: bạn còn ăn trưa được với ít nhất hai nhóm khác nhau không, trong họp bạn có nói được một ý không giống nhóm mình không, và bạn có còn ngại khi ai đó thấy mình nói chuyện với người phòng khác không. Nếu cả ba câu đều ổn, bạn đang có quen biết, không phải phe cánh.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên mới có nên từ chối lời rủ ăn trưa của nhóm thân không?
Không cần. Nhận lời và quý những người đón mình là điều tốt. Chỉ cần giữ thói quen ăn với nhiều nhóm khác nhau, không tham gia nói xấu, không chuyển lời. Quen nhanh không có gì sai, chỉ cần không để quen thành ràng buộc.
Giữ trung lập có bị coi là ba phải, không có chính kiến không?
Trung lập về người không có nghĩa là không có ý kiến về việc. Bạn vẫn nói rõ chỗ mình thấy chưa ổn trong cuộc họp, chỉ là nói bằng lý lẽ công việc chứ không theo nhóm. Người ba phải là người nói mỗi nơi một kiểu.
Nếu nhóm thân giận vì mình không ủng hộ trong họp thì sao?
Giải thích ngắn rằng bạn nói theo những gì mình thấy, và vẫn đối xử bình thường sau đó. Phần lớn người làm lâu hiểu chuyện này. Nếu nhóm cô lập bạn vì một lần không nói theo, mối quen đó vốn đã đòi hỏi nhiều hơn mức nên có.
Có nên kể với quản lý rằng trong phòng đang có phe cánh không?
Chỉ nên báo khi có hành vi cụ thể ảnh hưởng tới công việc hay tới một người, như giấu thông tin, cô lập có chủ đích. Báo hành vi kèm ngày giờ, không báo chung chung kiểu "nhóm đó hay nói xấu".
Đã lỡ hùa theo nói xấu một người rồi thì làm sao?
Dừng lại từ hôm nay, không cần thông báo với ai. Đối xử với người bị nói xấu một cách tử tế, giúp họ khi có việc. Nếu lời bạn nói đã đến tai họ và gây tổn thương, một lời xin lỗi ngắn, riêng tư, không biện minh là đủ.
Làm sao biết một lời than phiền là chuyện việc hay đã thành chuyện người?
Chuyện việc thì có hướng sửa: quy trình, lịch, cách phân công. Chuyện người thì xoay quanh tính cách, quá khứ, đời tư, và không dẫn tới việc gì làm được. Khi nghe thấy biệt danh và chuyện riêng, câu chuyện đã chuyển sang người.