Cho trước nhận sau trong quen biết công việc nghĩa là bạn làm một việc nhỏ có ích cho người kia trước khi cần họ điều gì: gửi một thông tin họ đang tìm, giới thiệu một người họ cần gặp, chỉ một chỗ làm thủ tục, bỏ mười phút góp ý cho một việc họ đang làm. Thứ cho phải đúng cái người kia đang vướng, cho trong vài ngày sau khi biết, và không kèm lời đòi lại. Quà cáp, mời ăn, chuyển tiền không nằm trong nghĩa này, và thường còn làm hỏng việc.
Anh G làm bán thiết bị văn phòng tám năm, người trong nghề hay nói anh "không bao giờ thiếu mối". Cách anh làm không có gì bí mật: tuần nào anh cũng cho đi vài thứ nhỏ. Phần dưới bóc cách đó ra thành từng việc, kèm tin nhắn mẫu và những kiểu "cho" làm người ta ngại.
Cho trước nhận sau không phải là gì
Nghe chữ "cho trước", nhiều người nghĩ ngay tới quà Tết, giỏ trái cây, bữa nhậu. Đó là cách quen biết của một số nơi, nhưng nó có hai cái hại. Thứ nhất, người nhận quà khi chưa thân thường thấy mình mắc nợ và tìm cách tránh. Thứ hai, quà có giá trị đưa cho người có quyền quyết định việc của bạn thì rất dễ bị hiểu thành đổi chác, và có khi đúng là đổi chác.
Cho trước nhận sau cũng không phải là "đầu tư" vào người khác rồi ghi sổ chờ ngày đòi. Người kia cảm nhận được ngay khi bạn giúp mà có ý tính toán: câu chữ hơi quá nhiệt tình, lời nhắc "có gì nhớ em nha" đi kèm, hoặc lần sau gặp lại thì nhắc chuyện cũ. Khi đó việc giúp biến thành món nợ, và người ta không thích mang nợ.
Điều mà người làm bán hàng lâu năm hiểu là phần "nhận sau" không đến từ chính người bạn đã giúp. Rất nhiều khi bạn giúp anh A, vài tháng sau người gọi cho bạn lại là chị B, vì anh A kể với chị B rằng bạn là người chịu giúp. Nếu bạn chỉ chăm chút những ai có thể trả lại ngay, bạn sẽ bỏ lỡ đúng con đường đó.
Cho nên cách nghĩ đúng là: cho những thứ rẻ với mình nhưng quý với người kia, cho đều, cho không điều kiện, rồi quên đi. Phần nhận sẽ đến theo đường của nó, có khi chậm, có khi không đến, và cả hai trường hợp đều không sao.
Những thứ cho được mà gần như không tốn tiền
Anh G có một danh sách trong đầu những thứ anh cho đi thường xuyên. Phần lớn chỉ tốn vài phút:
| Thứ cho | Ví dụ giả định | Lưu ý |
|---|---|---|
| Một thông tin đúng lúc | Khách nói đang tìm chỗ sửa máy chiếu cũ, anh gửi tên một tiệm sửa tốt anh biết | Chỉ gửi chỗ mình đã thấy làm tốt, đừng gửi đại |
| Một lời giới thiệu | Nối chủ một văn phòng mới mở với anh thợ lắp mạng quen | Hỏi ý cả hai bên trước khi nối |
| Mười phút góp ý | Một bạn trẻ mới làm bán hàng nhờ xem bảng báo giá, anh chỉ ra hai chỗ khách hay hỏi lại | Góp ý cụ thể, không chê chung chung |
| Nhắc đúng hạn | Nhắc người quen làm chủ shop rằng tuần sau hết hạn nộp hồ sơ một chương trình hỗ trợ của phường | Chỉ nhắc thông tin công khai |
| Một lời khen có căn cứ | Khen trước mặt sếp của một chị kho vì chị xếp hàng giao rất gọn | Khen việc cụ thể, nói khi có người nghe |
| Cho mượn đồ trong nghề | Cho người quen mượn máy đo tạm hai ngày khi máy họ hỏng | Hẹn rõ ngày trả để không ai ngại |
Để ý cột giữa: cái nào cũng xuất phát từ việc anh G nghe được người kia đang cần gì. Cho trước nhận sau vì vậy bắt đầu bằng tai, không bắt đầu bằng ví.
Cho một thứ có ích theo ba bước
Phần khó nhất không phải là cho, mà là cho đúng. Ba bước dưới đây áp được cho mọi lần gặp:
- Nghe ra chỗ vướng. Trong lúc nói chuyện, để ý những câu kiểu "bên chị đang đau đầu vụ…", "em cũng chưa biết hỏi ai…", "dạo này khó tìm người làm…". Ghi lại ngay sau buổi gặp, một dòng là đủ. Người làm lâu năm thường chỉ cần một câu là biết người kia đang vướng chỗ nào.
- Cho trong vòng hai ngày. Thông tin gửi ngay hôm sau làm người kia nhớ bạn đã nghe họ thật. Gửi sau hai tuần thì có khi họ đã tự tìm ra, hoặc đã quên mình từng kể. Nếu cần thời gian để hỏi thêm, nhắn trước một câu "em đang hỏi giúp chị, cuối tuần em báo".
- Cho xong thì thôi. Không hỏi "chị đã liên hệ chưa", không hỏi "có được việc không". Nếu người kia tự báo lại, cảm ơn họ đã báo. Nếu họ không báo, cũng không sao, vì việc của bạn đã xong từ lúc gửi.
Có một chi tiết nhỏ ai làm lâu mới biết: khi giới thiệu người, đừng gửi số điện thoại người khác khi chưa hỏi ý họ. Hỏi bên được giới thiệu trước, họ đồng ý rồi mới nối. Đó cũng là một cách cho, vì bạn đang giữ cho người quen của mình khỏi bị làm phiền.
Tin nhắn mẫu khi cho đi
Gửi thông tin sau buổi cà phê: "Chị E ơi, hôm qua chị kể bên chị đang tìm chỗ sửa máy chiếu. Em biết một tiệm làm kỹ, lần trước bên em sửa máy cũ còn dùng tới giờ. Chị cần thì em gửi số, chị cứ nói là em giới thiệu." Có chỗ nhắc lại câu chuyện, có lý do tin tưởng, có quyền chọn.
Hỏi ý trước khi giới thiệu: "Anh F ơi, có một chị mới mở văn phòng gần chợ, đang cần lắp mạng cho sáu máy. Anh có nhận việc nhỏ cỡ đó không ạ? Anh ok thì em nối hai người qua Zalo."
Khi người kia cảm ơn và hỏi "em cần gì không": "Dạ không có gì đâu chị, em cũng chỉ nhớ ra thôi. Sau này chị thấy ai cần mua máy in thì nhớ tới em là vui rồi." Nói một câu nhẹ về việc mình làm, không biến thành lời đòi.
Khi giúp người trẻ hơn góp ý: "Em gửi anh bảng báo giá đi, tối nay anh xem. Anh chỉ nói chỗ khách hay hỏi lại thôi, còn lại em tự quyết nhé."
Khi cho mượn đồ: "Máy đo bên anh đang rảnh, em lấy dùng tạm. Thứ năm em gửi lại giúp anh, vì thứ sáu anh có lịch dùng." Hẹn rõ ngày trả là giữ cho lần sau còn dễ cho mượn.
Kiểu "cho" làm người ta ngại
Có những lần cho đi làm mối quen lỏng ra thay vì chặt thêm. Thường do ba thứ: cho quá tay, cho sai lúc, cho kèm điều kiện.
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| Tặng quà giá trị cho người mới quen một lần | Gửi một thông tin có ích hoặc một lời giới thiệu |
| "Em giới thiệu khách cho anh rồi đó nha, có gì nhớ em." | "Em nối hai người rồi, phần còn lại anh chị tự bàn nhé." |
| Gửi cả chục đường dẫn bài viết chung chung về nghề người kia | Gửi một thứ đúng cái họ đang vướng, kèm một câu vì sao |
| Giúp mà kể khổ "em bỏ cả buổi chiều lo cho chị đó" | Giúp xong không nhắc công sức đã bỏ ra |
| Góp ý không ai hỏi, chê cách người kia đang làm | Hỏi trước "chị có muốn em góp một ý không" |
Câu "có gì nhớ em" nghe vô hại nhưng là câu biến món quà thành món nợ. Bỏ được câu đó là cái cho của bạn sạch hơn hẳn.
Khi nào thì được nhận, và nhận thế nào cho đẹp
Cho trước nhận sau không có nghĩa là không bao giờ được nhờ. Khi bạn đã cho đi nhiều lần, tới lúc mình cần thì cứ nhờ, nhưng nhờ một việc nhỏ, rõ ràng, và vẫn để người kia dễ từ chối. Ví dụ: "Anh F ơi, em đang tìm người lắp camera cho kho của một khách quen, anh có biết ai làm ổn không ạ?" Câu đó không nhắc chuyện cũ, không ép.
Khi được giúp, ba việc nên làm: cảm ơn ngay trong ngày, báo lại kết quả sau khi xong, và nhớ để cho lại khi có dịp. Báo lại là phần hay bị quên nhất, mà người giúp lại rất muốn biết. Họ đã giới thiệu bạn với ai đó, họ muốn biết lời giới thiệu ấy có ích không.
Có những người nhận mãi mà không bao giờ cho lại. Bạn không cần cắt đứt, chỉ cần giảm dần những việc tốn công cho họ, và giữ những việc rẻ như chúc mừng, hỏi thăm. Không cần nói ra, cũng không cần giận. Mối quen biết nào cũng có lúc lệch, quan trọng là cả vòng quen biết của bạn nhìn chung cân.
Một lưu ý: nếu có người cho bạn quá nhiều ngay từ đầu, như mới quen đã tặng quà đắt, mời ăn liên tục, rồi dần dần rủ bạn "cùng làm một dự án" hay góp tiền, hãy chậm lại. Cho trước nhận sau đúng nghĩa là những thứ nhỏ, đều, và không dẫn tới tiền.
Tự kiểm sau một tháng và ba tháng
Sau một tháng, mở tin nhắn ra đếm: tháng này bạn đã gửi bao nhiêu thứ có ích cho người khác mà không kèm lời nhờ? Ba bốn lần là một nhịp tốt cho người đi làm bận. Nếu bằng không, có thể bạn đang nghe chưa đủ kỹ trong lúc nói chuyện, hoặc đã nghe mà quên ghi.
Cũng trong tháng đó, xem lại có lần nào bạn hứa gửi mà chưa gửi không. Một lời hứa "để em gửi chị" mà không gửi còn tệ hơn không hứa, vì người kia đã chờ. Gửi bù muộn vẫn hơn không gửi, kèm một câu xin lỗi ngắn.
Sau ba tháng, để ý xem có ai chủ động hỏi bạn, giới thiệu bạn với ai, hay gửi lại thứ gì không. Nếu có, đó là dấu hiệu vòng quen biết bắt đầu chạy hai chiều. Nếu chưa, đừng vội kết luận là cho đi vô ích; xem lại bạn có cho đúng thứ người ta cần không, hay đang cho thứ mình nghĩ là hay.
Ghi lại một hai câu chuyện "cho" thành công nhất: bạn đã nghe ra gì, đã gửi gì, kết quả thế nào. Lần sau gặp người mới, bạn sẽ nghe nhanh hơn vì đã biết mình giỏi cho cái gì.
Câu hỏi thường gặp
Cho trước nhận sau có phải là tặng quà để lấy lòng không?
Không. Cho ở đây là những thứ nhỏ có ích như thông tin, lời giới thiệu, chút thời gian góp ý. Quà có giá trị cho người mới quen thường làm họ ngại, và quà cho người có quyền quyết định việc của bạn dễ bị hiểu thành đổi chác.
Nếu cho mãi mà không nhận lại gì thì sao?
Phần nhận thường không đến từ chính người bạn đã giúp mà đến từ người họ kể lại. Nếu một người cụ thể chỉ nhận mà không bao giờ cho lại, giảm dần việc tốn công cho họ và giữ những việc nhẹ như hỏi thăm, không cần cắt đứt.
Người mới đi làm chưa có gì để cho thì cho cái gì?
Người mới vẫn có nhiều thứ để cho: một thông tin vừa đọc được, một mẹo dùng phần mềm, một lời giới thiệu bạn học có kỹ năng người kia cần, hay đơn giản là báo lại cho người đi trước rằng lời khuyên của họ đã giúp được mình.
Có nên giới thiệu người quen cho người mới gặp không?
Nên, nhưng hỏi ý cả hai bên trước khi nối. Chỉ giới thiệu người bạn đã thấy làm việc tử tế, vì lời giới thiệu mang tên bạn. Nếu chưa chắc về người mới gặp, đợi quen thêm một thời gian rồi hãy nối.
Bao lâu nên cho đi một lần để không thành phiền?
Không có con số cố định. Với một người cụ thể, vài tháng một lần gửi thứ đúng việc họ đang làm là vừa. Gửi mỗi tuần một đường dẫn chung chung thì thành phiền. Quan trọng là thứ cho phải đúng chỗ họ đang vướng.
Được người quen giúp rồi thì cảm ơn thế nào cho đủ?
Cảm ơn ngay trong ngày bằng một tin nhắn cụ thể, sau đó báo lại kết quả khi việc xong. Khi có dịp, cho lại một thứ có ích cho họ. Một bữa cà phê sau khi xong việc là đủ, không cần quà lớn.