Networking khác đi cửa sau ở chỗ nó không bắt ai bỏ qua quy trình, không trao đổi lợi ích riêng, và làm công khai được: bạn quen người để hỏi, học, giới thiệu nhau vào những cuộc gặp mà ai đứng ngoài nhìn vào cũng thấy bình thường. Đi cửa sau là nhờ người quen làm cho mình điều mà người khác phải xếp hàng, thi tuyển hay đóng phí mới có. Xin xỏ thì nằm ở giữa: không sai luật, nhưng chỉ lấy mà không cho, và nhờ theo kiểu người kia khó từ chối.
Nhiều kỹ sư, nhân viên văn phòng nói thẳng là ngại networking vì "nghe như đi chạy chọt". Phần dưới đưa ra bốn phép thử để tự phân biệt, ba tình huống giáp ranh hay gặp, câu nhờ đúng mực, và câu từ chối khi chính bạn bị nhờ đi cửa sau.
Vì sao chữ networking dễ bị nghe thành chạy chọt
Anh C là kỹ sư thiết kế ở một công ty cơ khí nhỏ. Sếp khuyên anh "đi networking nhiều vào", anh gật đầu nhưng trong bụng thấy ngượng. Hình ảnh anh nghĩ tới là người cầm quà đến nhà ai đó, là câu "có quen ai trong đó không, nói giúp một tiếng", là người nhờ quen biết mà được ưu tiên trong khi người khác phải chờ. Anh không muốn thành người như vậy, nên anh tránh luôn mọi buổi gặp mặt.
Nỗi ngại đó có lý do. Ở nhiều nơi, chữ "quen biết" gắn với chuyện được việc nhờ người nhà, nhờ "có người". Ai từng thấy một hồ sơ yếu hơn được chọn vì có người nói giúp thì khó mà có cảm tình với chuyện quen biết. Người hướng nội, người làm chuyên môn sâu càng dễ nghĩ rằng giỏi việc là đủ, còn đi quen người là việc của người "biết chạy".
Cái nhầm ở đây là gộp hai việc rất khác nhau vào một. Quen người để biết ngành mình đang chuyển động thế nào, để hỏi một anh làm kho cách xếp hàng, để giới thiệu một khách cho người làm tốt hơn mình ở mảng đó, những việc đó không lấy chỗ của ai. Chúng chỉ làm cho thông tin chảy nhanh hơn giữa những người làm nghề.
Khi tách được hai việc ra, anh C sẽ thấy phần lớn networking là việc anh vẫn làm khi đi học: hỏi bạn giỏi môn khác, cho bạn mượn vở, rủ nhau học nhóm. Phần đáng ngại chỉ là một mảnh nhỏ, và có cách để nhận ra nó.
Bốn phép thử để biết mình đang quen biết hay đang xin xỏ
Trước khi nhờ ai điều gì, tự hỏi bốn câu sau. Chỉ cần một câu rơi vào cột phải là nên dừng lại nghĩ thêm:
| Phép thử | Quen biết đàng hoàng | Đi cửa sau hoặc xin xỏ |
|---|---|---|
| Kể lại chuyện này cho đồng nghiệp nghe được không? | Được, chẳng có gì phải giấu | Phải dặn "đừng nói với ai nhé" |
| Người kia có phải bỏ qua quy trình, quy định không? | Không, họ chỉ cho ý kiến, chỉ đường hoặc giới thiệu gặp | Có, họ phải xếp mình lên trước, bỏ qua vòng thi, duyệt nhanh hồ sơ |
| Có ai khác mất phần vì mình được giúp không? | Không ai mất gì | Có người xếp hàng đàng hoàng bị đẩy lùi |
| Nếu người kia từ chối, mình có giận không? | Không, hỏi rồi thì thôi | Có, vì "quen nhau mà không giúp" |
Câu cuối là câu hay bị bỏ qua nhất. Khi bạn nhờ theo kiểu người kia khó từ chối, kể cả việc nhờ không sai luật, nó đã thành xin xỏ. Người quen sẽ nhớ cảm giác bị dồn vào thế khó lâu hơn nhớ việc họ đã giúp.
Ba tình huống giáp ranh hay gặp
Tình huống một: bạn làm bán hàng, người bạn học cũ giờ làm trưởng phòng mua hàng ở một công ty lớn. Nhờ bạn ấy cho biết quy trình nhận hồ sơ nhà cung cấp, nhờ giới thiệu bạn với người phụ trách để gửi hồ sơ, đó là quen biết đàng hoàng. Nhờ bạn ấy "ưu tiên" hồ sơ bên bạn, chia sẻ giá của bên khác, hay hứa hẹn quà khi được chọn, đó là đi cửa sau, và có thể làm bạn ấy mất việc.
Tình huống hai: bạn cần làm một thủ tục ở cơ quan nhà nước, có người quen làm ở đó. Hỏi người quen giấy tờ cần chuẩn bị gồm gì, nộp ở quầy nào, giờ nào ít người, đó là hỏi thông tin công khai. Nhờ người quen "xem giúp cho nhanh", "nói với bên kia một tiếng", đó là nhờ chạy việc công, nên dừng hẳn.
Tình huống ba: bạn là người làm tự do, được một người quen giới thiệu cho một khách. Nhận việc, làm tốt, cảm ơn người giới thiệu và báo lại kết quả là chuyện bình thường. Hứa trích phần trăm cho người giới thiệu mà khách không biết, trong khi người giới thiệu là nhân viên của chính khách đó, là lợi ích ngầm, dù số tiền nhỏ.
Điểm chung của ba ví dụ là ranh giới không nằm ở việc có quen hay không, mà nằm ở việc người quen làm gì cho bạn. Chỉ đường, cho ý kiến, giới thiệu gặp thì ổn. Đổi kết quả, đổi thứ tự, đổi lợi ích riêng thì không.
Câu nhờ đúng mực, nói sao cho người kia dễ từ chối
Nhờ hỏi thông tin: "Chị B ơi, em đang muốn gửi hồ sơ nhà cung cấp sang bên chị. Chị cho em hỏi bên chị nhận qua email hay nộp giấy, và gửi cho bộ phận nào thì đúng ạ? Chị bận thì không sao, em hỏi tổng đài cũng được." Câu cuối mở sẵn đường lui cho người kia.
Nhờ giới thiệu gặp: "Anh D, em biết anh quen anh phụ trách kỹ thuật bên xưởng X. Nếu anh thấy tiện thì anh giới thiệu em qua Zalo, em chỉ xin mười lăm phút hỏi về loại máy bên đó đang dùng. Anh thấy không tiện thì cứ nói em nhé."
Khi người kia hỏi lại "em muốn anh nói giúp gì": "Dạ em không nhờ anh nói giúp gì đâu ạ, chỉ cần anh nối hai người lại, còn hồ sơ em vẫn nộp như mọi bên khác." Nói rõ để người kia yên tâm mình không bị kéo vào chuyện gì.
Tin nhắn cảm ơn sau khi được giới thiệu: "Em cảm ơn anh D đã nối em với anh E. Tụi em nói chuyện được hai mươi phút, em học thêm được cách bên đó bảo trì. Hồ sơ em đã nộp theo đường thường, có kết quả em báo anh." Báo lại để người giới thiệu thấy mình không bị lợi dụng.
Khi chính bạn bị nhờ đi cửa sau
Càng làm lâu, bạn càng có lúc ở vị trí người được nhờ. Một người họ hàng xa, một người quen cũ nhắn: "Em ở trong đó, nói giúp anh một tiếng cho hồ sơ qua nhanh." Ngại nhất là khi người nhờ đã từng giúp bạn, hoặc lớn tuổi hơn. Nhiều người vì ngại mà ậm ừ, rồi người kia hiểu là đồng ý, cuối cùng cả hai cùng khó xử.
Cách gọn nhất là từ chối phần sai, giữ lại phần giúp được. Không giảng giải chuyện đúng sai, không tỏ vẻ, chỉ nói mình không làm được việc đó và đưa ra thứ mình làm được: chỉ giấy tờ, chỉ quầy, chỉ thời gian xử lý thường là bao lâu. Câu mẫu: "Anh ơi, phần duyệt hồ sơ em không can thiệp được đâu, mà em cũng không nên. Nhưng anh cần chuẩn bị giấy gì cho đủ một lần thì em chỉ anh, cho anh khỏi đi lại."
Nếu người kia nài thêm, nhắc lại đúng câu đó, ngắn hơn. Đừng tìm lý do khác như "dạo này sếp em khó lắm", vì lý do đó ngầm hứa là lúc khác sếp dễ thì làm được. Nếu người nhờ đưa quà hay phong bì kèm theo, trả lại ngay, không nhận "cầm tạm". Việc đúng sai về pháp luật trong những trường hợp này phức tạp hơn nhiều người nghĩ; nếu thấy mình bị kéo vào chuyện có dấu hiệu sai, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm gì thêm.
Từ chối rõ ràng một lần đôi khi làm người kia phật ý vài hôm. Nhưng nó giữ cho bạn một tiếng tốt rất có giá trong nghề: ai cũng biết nhờ bạn việc đàng hoàng thì bạn giúp hết lòng, còn việc khuất tất thì khỏi mở miệng.
Dấu hiệu mình đang trượt từ quen biết sang xin xỏ
Ranh giới hiếm khi bị vượt trong một lần. Thường nó trượt dần qua những thói quen nhỏ sau đây:
- Ba lần liên lạc gần nhất với một người đều là để nhờ, không lần nào hỏi thăm hay gửi gì có ích cho họ.
- Câu nhờ không có đường lui, kiểu "anh giúp em nha, em trông vào anh hết đó", làm người kia mang cảm giác nợ.
- Nhờ việc lớn với người mới quen một lần, ví dụ gặp ở hội thảo tuần trước, tuần này đã nhờ giới thiệu với giám đốc của họ.
- Nhắc đến chuyện "hồi trước em giúp anh vụ đó" mỗi khi nhờ, biến việc giúp cũ thành món nợ.
- Dùng tên người quen để mở cửa mà chưa hỏi họ, như nói với bên kia "em là người quen anh D" khi anh D chưa hề biết.
- Buồn hoặc nói xấu người quen sau lưng khi bị từ chối.
Gặp hai trong số các dấu hiệu trên với cùng một người thì nên dừng nhờ một thời gian, quay lại hỏi thăm và cho đi trước. Mối quen biết nào cũng cần được nạp lại chứ không chỉ rút ra.
Việc làm tiếp: sau một tuần, một tháng
Trong tuần này, mở danh sách những lần bạn đã nhờ người khác trong ba tháng gần đây, và đánh dấu từng lần theo bốn phép thử ở trên. Hầu hết sẽ nằm gọn trong cột quen biết đàng hoàng, và điều đó giúp bạn bớt ngại khi đi gặp người mới. Nếu có lần nào rơi sang cột kia, ghi lại để lần sau nhờ khác đi.
Cũng trong tuần, viết sẵn hai câu nhờ đúng mực cho hai việc bạn đang cần: một câu hỏi thông tin, một câu xin giới thiệu. Có câu viết sẵn thì lúc cần không bị nói vụng thành câu nghe như xin xỏ.
Sau một tháng, nhìn lại các mối bạn đã nhờ: bạn đã báo lại kết quả cho người giúp chưa, đã cho lại họ thứ gì chưa, dù chỉ là một thông tin có ích hay một lời giới thiệu. Nếu chưa, đó là việc làm ngay hôm nay.
Và nếu tháng đó có ai nhờ bạn đi cửa sau, xem lại mình đã từ chối gọn hay đã ậm ừ. Ậm ừ thì nhắn lại cho rõ, càng sớm càng đỡ khó xử cho cả hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Nhờ người quen giới thiệu có phải là đi cửa sau không?
Không, nếu người quen chỉ nối hai bên lại để nói chuyện, còn mọi quyết định sau đó vẫn theo quy trình bình thường. Nó thành đi cửa sau khi người giới thiệu phải can thiệp vào kết quả, ví dụ ưu tiên hồ sơ của bạn hơn người khác.
Làm sao nhờ người quen mà không bị coi là xin xỏ?
Nhờ một việc nhỏ, rõ ràng, nói trước là người kia từ chối cũng không sao, và báo lại kết quả sau khi được giúp. Trước đó nên có qua có lại, đừng để lần liên lạc nào cũng là để nhờ. Câu nhờ có đường lui làm người kia thoải mái hơn nhiều.
Bị người quen nhờ chạy việc công thì từ chối thế nào?
Nói ngắn rằng phần đó mình không can thiệp được, rồi đưa ra phần mình giúp được như chỉ giấy tờ cần chuẩn bị. Không viện lý do tạm thời, không nhận quà kèm theo. Nếu người kia nài, nhắc lại đúng câu đó ngắn hơn.
Tặng quà người quen sau khi được giúp có sao không?
Một lời cảm ơn, một bữa cà phê hay món quà nhỏ sau khi việc đã xong, công khai, giữa những người ngang hàng thì thường là bình thường. Quà đưa trước để đổi lấy kết quả, hay quà cho người có quyền quyết định việc của bạn, là chuyện khác hẳn và nên tránh.
Người hướng nội có cần networking nếu ghét chạy chọt không?
Có, vì networking đúng nghĩa không liên quan gì đến chạy chọt. Người hướng nội thường làm tốt phần quen biết sâu, ít người, hỏi han kỹ. Chỉ cần quen người theo cách mình thoải mái, như gặp một một hay nhắn tin trước.