Người làm tự do muốn được nhớ tên trong nhóm trực tuyến của người cùng nghề nên đi theo ba bước: hai tuần đầu chỉ đọc để hiểu luật và người chủ chốt, sau đó mỗi tuần góp một bình luận hay một bài chia sẻ ca việc thật đã giấu thông tin khách, và khi nhóm có buổi gặp ngoài đời thì đi ít nhất một lần. Quen biết trong nhóm trực tuyến đến từ việc tên bạn xuất hiện đều với điều có ích, không đến từ số bài đăng. Không ai hứa được nhóm sẽ mang việc tới, nhưng người được nhớ tên thường là người được nghĩ tới đầu tiên.
Bài này dành cho người dịch thuật, thiết kế, chụp ảnh, viết bài, lập trình hay làm sổ sách tự do, ngồi làm một mình ở nhà hay quán cà phê, không có đồng nghiệp để hỏi han, và đang ở trong vài nhóm mạng mà chưa quen ai.
Tình huống: làm một mình và một nhóm năm nghìn người
Chị A làm phiên dịch, biên dịch tự do được ba năm. Không có phòng ban, không có giờ nghỉ trưa với đồng nghiệp, gặp một hợp đồng lạ hay một khách chậm trả tiền thì không biết hỏi ai. Chị vào một nhóm Facebook người làm dịch thuật năm nghìn thành viên và một nhóm Zalo nhỏ hơn. Nửa năm trôi qua, chị đọc rất nhiều, chưa từng đăng gì, và vẫn thấy mình như người ngoài.
Người khác trong nhóm cũng có nỗi ngại riêng. Người làm tự do lâu năm thường cảnh giác với người mới, vì nhóm hay có người vào chỉ để hạ giá, hỏi xin mẫu hợp đồng rồi biến mất, hoặc tệ hơn là đăng việc giả để lừa tiền cọc. Họ không lạnh lùng với bạn, họ chỉ chờ xem bạn có ở lại không và có làm nghề tử tế không.
Có một điều đặc biệt ở nhóm của người làm tự do: các thành viên vừa là đồng nghiệp, vừa là người có thể cùng tranh một khách. Vì vậy chuyện quen biết ở đây mang một sắc riêng. Người được tin là người không phá giá, không giành khách của người khác, và sẵn lòng chuyển việc cho người hợp hơn khi mình không nhận được.
Hiểu được điều đó, bạn sẽ thấy việc cần làm không phải là nói nhiều mà là để người khác thấy mình làm nghề nghiêm túc, qua từng bình luận, từng bài chia sẻ, từng lần chuyển việc.
Từ tuần đầu tới tháng thứ ba
Nhịp dưới đây là cách nhiều người làm tự do đã đi từ người lạ thành tên quen trong nhóm. Đừng dồn nhanh hơn, nhóm cần thời gian để nhận ra bạn.
- Ngày đầu: sửa trang cá nhân. Ảnh đại diện thật, một dòng nói rõ bạn làm gì, ví dụ "dịch tài liệu kỹ thuật tiếng Anh ngành điện". Người trong nhóm sẽ bấm vào tên bạn khi thấy bình luận, trang trống làm họ nghi.
- Tuần một và hai: chỉ đọc. Đọc nội quy, xem ai là người điều hành, ai hay trả lời có tâm, bài nào bị xoá và vì sao. Ghi lại ba bốn cái tên đáng học.
- Tuần ba trở đi: mỗi tuần một bình luận có ích. Chọn câu hỏi thuộc mảng bạn hiểu rõ, trả lời cụ thể. Một bình luận chất lượng một tuần tốt hơn mười bình luận "đúng rồi ạ".
- Tháng thứ hai: một bài chia sẻ ca việc thật. Kể một tình huống bạn đã xử lý, giấu hết thông tin khách, nói rõ bạn làm gì và học được gì.
- Tháng thứ ba: đi một buổi gặp ngoài đời nếu nhóm có. Gặp mặt một lần làm cho mọi tương tác sau đó trên mạng ấm hơn hẳn.
Giữa các bước, nếu có ai trả lời bình luận của bạn hay nhắn riêng hỏi thêm, đáp lại trong ngày. Một cuộc trò chuyện riêng ngắn với một người đã đáng giá hơn một bài đăng nhiều lượt thích.
Câu chữ mẫu: bình luận, bài chia sẻ, tin nhắn riêng
Bình luận trả lời câu hỏi về khách chậm trả tiền: "Bên mình hay chia thanh toán làm hai lần: nhận cọc một phần trước khi bắt đầu, phần còn lại trước khi giao bản cuối. Với khách mới mình ghi rõ trong email xác nhận công việc. Từ khi làm vậy mình gần như không còn bị nợ dài." Cách làm, lý do, kết quả, không quảng cáo.
Mở đầu bài chia sẻ ca việc: "Tuần rồi mình nhận một tài liệu kỹ thuật ba mươi trang, khách cần trong hai ngày. Mình chia sẻ cách mình xử lý thuật ngữ khi không có bảng thuật ngữ của khách, anh chị nào có cách hay hơn chỉ mình với." Kết bằng lời mời người khác góp ý giúp bài có trao đổi thay vì chỉ có lượt thích.
Tin nhắn riêng sau khi ai đó trả lời bạn có tâm: "Chào chị B, em là A dịch tài liệu điện, hôm qua chị trả lời em về chuyện bảng thuật ngữ. Em làm thử theo cách chị nói và khách duyệt nhanh hơn hẳn. Cảm ơn chị nhiều, hôm nào nhóm có buổi gặp em mong được gặp chị."
Ở buổi gặp ngoài đời, câu chào người bạn đã biết qua mạng: "Chị B phải không ạ, em là A, cái người hỏi chị chuyện bảng thuật ngữ đó. Gặp ngoài đời vui quá." Nhắc lại cuộc trò chuyện trên mạng là cách mở lời nhanh nhất, không cần giới thiệu lại từ đầu.
Kiểu bài đăng và cách nhóm thường phản ứng
Mỗi nhóm có văn hoá riêng, nhưng phần lớn nhóm người làm tự do phản ứng với các kiểu bài theo cách khá giống nhau.
| Kiểu bài | Nhóm thường phản ứng | Gợi ý |
|---|---|---|
| Chia sẻ ca việc thật, giấu thông tin khách | Được đọc kỹ, nhiều người góp cách làm | Kiểu bài đáng đăng nhất, mỗi tháng một bài là đủ |
| Hỏi giá thị trường một loại việc | Nhiều ý trái chiều, đôi khi gay gắt | Hỏi khoảng giá và cách tính, không hỏi "bao nhiêu là đúng" |
| Than phiền về một khách cụ thể | Người ta ngại, sợ bị liên luỵ | Kể tình huống, giấu danh tính, hỏi cách xử lý |
| Giới thiệu dịch vụ, bảng giá | Bị lướt qua, có nhóm xoá bài | Chỉ đăng ở ngày, mục nhóm cho phép |
| Khoe thu nhập, khoe khách lớn | Người đọc giữ khoảng cách | Kể bài học từ việc đó thay vì con số |
Một điều người làm tự do lâu năm hay nhắc: đừng bao giờ đăng ảnh chụp tin nhắn của khách lên nhóm, dù đã che tên. Khách có thể nhận ra, và người trong nhóm sẽ nghĩ một ngày nào đó tin nhắn của chính họ cũng bị đăng như vậy.
Buổi gặp ngoài đời của nhóm: ngồi đâu, nói gì
Nhiều nhóm người làm tự do tổ chức gặp mặt theo kiểu cùng làm một việc tay chân: một buổi nặn gốm, làm nến, pha cà phê, đi bộ đường dài. Lý do rất thực tế: người làm việc với máy tính cả tuần thường ngại kiểu gặp đứng cầm ly nước, còn cùng ngồi một bàn dài làm một thứ thì chuyện tự đến, không ai phải nghĩ câu mở lời.
Ở buổi như vậy, đừng ngồi cạnh người duy nhất bạn đã quen trên mạng. Ngồi cạnh một người lạ, và để việc tay làm cầu nối: "Bạn làm phần đáy kiểu gì mà phẳng vậy, của mình méo hết rồi." Năm phút sau, câu hỏi "bạn làm mảng gì" sẽ tự đến.
Lúc chào về, xin kết nối với một hai người đã nói chuyện lâu nhất, không cần với cả bàn: "Hôm nay vui quá, mình kết bạn Zalo nhé, có gì mình gửi bạn ảnh cái bình méo của mình." Một câu đùa nhỏ nhắc lại buổi gặp làm tin nhắn đầu tiên sau đó nhẹ hơn nhiều so với lời chào xã giao.
Chuyển việc cho nhau: lúc quen biết thành hợp tác
Trong nhóm làm tự do, sẽ có lúc bạn nhận được việc mình không làm kịp hoặc không hợp, và lúc người khác có việc muốn chuyển cho bạn. Đây là lúc mối quen trên mạng được thử. Làm rõ ràng thì quan hệ bền thêm, làm mập mờ thì mất cả bạn lẫn khách.
Khi bạn chuyển việc cho người khác, hỏi trước họ có nhận được không, rồi mới giới thiệu với khách. Nói rõ bạn có nhận phần chia nào không, hay chỉ giới thiệu. Câu mẫu: "Chị B ơi, em có một khách cần dịch hồ sơ y khoa, mảng này em không chắc tay. Chị có nhận không, nếu có em giới thiệu chị trực tiếp với khách, em không lấy phần nào, chị làm việc thẳng với họ."
Khi được chuyển việc, cảm ơn và báo lại khi xong: "Chị B ơi, việc chị giới thiệu em xong rồi, khách hài lòng. Cảm ơn chị đã nghĩ tới em, khi nào em có việc mảng tài chính em gửi chị." Báo lại giúp người giới thiệu yên tâm họ không làm hỏng uy tín của mình.
Hai điều nên tránh: nhận việc rồi lặng lẽ thuê người khác làm mà khách không biết, và nhận việc được chuyển rồi chào khách đó giá thấp hơn cho các việc sau để giành luôn. Cả hai đều bị phát hiện, và trong một nhóm nghề nhỏ, tin đi rất nhanh.
Cảnh giác và tự kiểm sau ba tháng
Nhóm trực tuyến của người làm tự do cũng là chỗ có những lời mời đáng ngờ: việc dịch, việc nhập liệu lương cao bất thường nhưng phải đặt cọc trước, "khoá học nhận việc chắc chắn", người lạ nhắn riêng rủ làm "nhiệm vụ" có hoàn tiền. Nguyên tắc chung: việc thật không bắt bạn trả tiền để được nhận việc. Gặp lời mời như vậy, không chuyển tiền, chụp lại và báo người điều hành nhóm. Nếu đã chuyển tiền, báo ngay ngân hàng và cơ quan công an nơi gần nhất.
Sau ba tháng, tự hỏi: trong nhóm có ít nhất hai người bạn có thể nhắn hỏi chuyện nghề mà không ngại không. Có ai từng nhắn hỏi bạn chưa. Bạn đã đi buổi gặp nào chưa. Hai câu "có" là tốt.
Nếu vẫn chưa quen được ai, xem lại hai điều. Một là nhóm có quá đông, quá nhiều bài quảng cáo không, nếu vậy một nhóm nhỏ vài trăm người cùng mảng hẹp sẽ hợp hơn. Hai là bình luận của bạn có đủ cụ thể chưa, hay toàn những câu đồng tình chung.
Ghi chú danh bạ cho người quen trong nhóm: tên, mảng làm, đã nói chuyện gì. Làm tự do lâu năm, danh sách vài chục người cùng nghề tin được là thứ đỡ cho bạn qua những tháng ít việc, những lần ốm, những dự án quá sức một người.
Câu hỏi thường gặp
Người làm tự do có nên tham gia nhóm trực tuyến cùng nghề không?
Nên, vì đó là chỗ có đồng nghiệp để hỏi han khi bạn làm một mình. Chọn một hai nhóm có người điều hành, có luật rõ và ít bài quảng cáo, rồi tham gia đều đặn thay vì vào quá nhiều nhóm mà không theo được nhóm nào.
Mới vào nhóm làm tự do nên đăng bài gì đầu tiên?
Nên bắt đầu bằng bình luận trả lời câu hỏi thuộc mảng bạn hiểu rõ, sau vài tuần mới đăng bài riêng. Bài đầu tiên tốt nhất là chia sẻ một ca việc thật đã giấu thông tin khách, kèm lời mời người khác góp cách làm.
Có nên đăng bảng giá dịch vụ trong nhóm người làm tự do không?
Chỉ đăng ở ngày hoặc mục nhóm cho phép. Ở các bài khác, bảng giá thường bị lướt qua và có thể bị xoá. Để thông tin dịch vụ ở trang cá nhân, người đọc thấy bình luận có ích của bạn sẽ tự tìm đến.
Chuyển việc cho người khác trong nhóm nên làm thế nào?
Hỏi người kia có nhận được không trước khi giới thiệu với khách, và nói rõ bạn có nhận phần chia hay chỉ giới thiệu. Sau đó để hai bên làm việc trực tiếp. Rõ ràng từ đầu giúp không ai thấy bị thiệt.
Làm sao nhận biết việc lừa đảo trong nhóm làm tự do?
Dấu hiệu thường gặp là bắt đặt cọc, mua khoá học hay trả phí để được nhận việc, thù lao cao bất thường, người lạ nhắn riêng rủ làm nhiệm vụ có hoàn tiền. Việc thật không bắt bạn trả tiền trước, gặp thì báo người điều hành nhóm.
Có nên đi buổi gặp ngoài đời của nhóm trực tuyến không?
Nên đi ít nhất một lần nếu buổi gặp do người điều hành nhóm tổ chức ở nơi công cộng. Gặp mặt một lần giúp mọi trao đổi trên mạng sau đó ấm hơn, và bạn nhận ra ai là người làm nghề nghiêm túc.