Khi được nhờ giới thiệu một người bạn chưa đủ tin, bạn được quyền từ chối, và nên từ chối sớm bằng một câu thật mà ngắn: nói rõ mình chưa đủ hiểu việc của họ để đứng ra giới thiệu, không kể lý do sâu, không hứa cho qua. Nếu muốn giúp một phần, bạn chọn mức nhẹ hơn: chỉ cho nhắc tên kèm nói rõ mức quen, hoặc chỉ ra chỗ công khai họ tự liên hệ được. Lời giới thiệu là uy tín của bạn, giữ nó là việc chính đáng.
Ví dụ giả định: anh A là quản đốc một xưởng mộc nhỏ. Anh E, người anh A gặp hai lần ở buổi gặp mặt của hội thợ mộc, nhắn nhờ giới thiệu tới chị B, khách đặt hàng lâu năm của xưởng, để chào bán máy chà nhám. Anh A chưa từng thấy anh E làm việc, lại nghe phong thanh anh E giao hàng hay trễ.
Vì sao từ chối giới thiệu là việc nên làm, không phải hẹp hòi
Mỗi lần bạn giới thiệu, bạn đang nói với người kia: "Người này đáng để chị dành thời gian." Chị B sẽ tin câu đó vì chị tin anh A. Nếu anh E làm ăn không đàng hoàng, thứ chị B nhớ không phải anh E, mà là người đã gửi anh E sang. Người làm bán hàng lâu năm hiểu điều này rõ nhất: một lời giới thiệu hỏng có thể làm sứt mẻ mối khách mười năm.
Người ngại từ chối thường lo bị coi là hẹp hòi, giữ khách cho riêng mình. Nhưng có một khác biệt rõ: hẹp hòi là không chịu giới thiệu người mình biết là tốt, vì sợ mất phần. Còn ở đây, bạn không giới thiệu vì chưa biết người kia tốt hay không. Đó là cẩn trọng với người đang tin mình.
Phía người nhờ, điều họ khó chịu nhất không phải là bị từ chối, mà là bị hứa rồi lờ đi. Một câu "để anh xem" rồi im cả tháng làm họ chờ, hỏi lại, rồi tự hiểu và mất lòng. Một câu từ chối rõ ràng trong ngày tuy hơi hụt hẫng, nhưng họ có thể tìm đường khác ngay.
Còn một trường hợp phải từ chối dứt khoát: người nhờ muốn bạn giới thiệu tới người quen làm ở cơ quan nhà nước để "nhờ giúp cho nhanh" một thủ tục, một hồ sơ. Đó là nhờ chạy việc công, câu trả lời chỉ một dòng: "Chuyện thủ tục thì anh làm theo đúng đường hồ sơ thôi, em không nhận nhờ kiểu này được anh ạ."
Dấu hiệu nên dừng lại trước khi gật đầu
Không cần đủ cả, chỉ cần hai ba dấu hiệu dưới đây là đáng chậm lại:
- Bạn chưa từng thấy người nhờ làm việc, chỉ biết qua vài lần chào hỏi hay qua trang cá nhân.
- Họ không nói rõ muốn gì ở người được giới thiệu, chỉ bảo "làm quen", "kết nối", "giao lưu".
- Người họ muốn gặp là khách hàng, đối tác hay bạn thân của bạn, nghĩa là bạn mất nhiều nếu có chuyện.
- Họ hối thúc: "giới thiệu ngay hôm nay giúp em", "chị ấy đang cần mà", khi bạn chưa kịp hỏi gì.
- Lời nhờ có dính tiền: mời đầu tư, góp vốn, vay mượn, bán sản phẩm có hoa hồng nhiều tầng.
- Bạn đã nghe từ hai nguồn khác nhau những điều không hay về cách họ làm ăn, chứ không chỉ một lời đồn.
- Họ nhờ nhiều người một lúc, bạn thấy họ hỏi cùng câu đó trong nhóm chung.
Nếu thấy một trong các dấu hiệu dính tới tiền, vay mượn hay hoa hồng nhiều tầng, đừng giới thiệu dù người nhờ thân tới đâu. Những lời nhờ đó thường là cách đi qua lòng tin của bạn để tới túi tiền người khác.
Ba mức nhận lời có giới hạn
Từ chối không nhất thiết là tất cả hoặc không gì. Có những mức ở giữa, cho người nhờ một chút trợ giúp mà bạn không phải bảo lãnh:
| Mức | Bạn làm gì | Hợp khi |
|---|---|---|
| Không giới thiệu | Từ chối gọn, không nêu lý do sâu | Không đủ tin, hoặc lời nhờ dính tiền, việc công |
| Chỉ ra đường công khai | Nói người nhờ tự liên hệ qua kênh chung của bên kia, không nhắc tên bạn | Bên kia có kênh nhận đối tác, nhà cung cấp mở cho mọi người |
| Cho nhắc tên, nói rõ mức quen | Người nhờ được nói "anh A cho em xin liên hệ", bạn báo trước bên kia là chỉ quen sơ | Bạn không có gì phản đối, chỉ chưa đủ hiểu để khen |
| Giới thiệu kèm lời rào | Bạn hỏi ý bên kia, nói rõ "em mới biết anh E qua hội, chưa làm việc cùng" | Người nhờ có vẻ ổn, bên kia đang thật sự tìm loại người này |
Mức thứ ba và thứ tư hay bị bỏ qua, trong khi chúng giải quyết được phần lớn tình huống khó xử. Điểm mấu chốt là người được giới thiệu tới biết rõ bạn đang đứng ở đâu: không bảo lãnh, chỉ mở cửa. Họ tự quyết định, và nếu có chuyện, không ai trách bạn đã khen sai.
Câu từ chối mẫu theo từng tình huống
Khi chưa đủ hiểu người nhờ: "Anh E ơi, em cảm ơn anh đã tin em. Nhưng mình mới gặp nhau vài lần, em chưa hiểu việc anh đủ để giới thiệu với khách của xưởng. Em không nhận được lần này, anh thông cảm nhé." Không thêm lý do, không xin lỗi nhiều lần.
Khi muốn giúp một phần: "Em chưa làm việc với anh nên không giới thiệu trực tiếp được. Anh muốn thì cứ liên hệ chị B qua số cửa hàng, anh nói là có gặp em ở hội thợ mộc cũng được, nhưng em sẽ báo chị ấy là mình chỉ quen sơ thôi." Câu này nói thẳng điều bạn sẽ báo với bên kia, người nhờ không bất ngờ về sau.
Khi người được nhờ gặp là người bạn đang muốn giữ khoảng cách: "Dạo này chị B đang nhiều việc, em không tiện làm phiền chị ấy chuyện mới, anh tìm hướng khác giúp em nhé." Câu này đúng sự thật trong phần lớn trường hợp, vì ai mà chẳng bận.
Khi lời nhờ dính tiền, đầu tư, hoa hồng: "Em không giới thiệu người quen vào việc có góp tiền anh ạ, với ai em cũng vậy." Gắn với nguyên tắc chung làm người nhờ khó nài, vì không phải bạn từ chối riêng họ.
Khi trả lời trực tiếp, nói ngắn hơn, nhìn thẳng, không cười gượng: "Chuyện này em không nhận được anh ạ, em nói thật để anh khỏi chờ."
Khi người nhờ nài thêm hoặc tỏ ra giận
Họ hỏi "sao vậy, em sợ gì?". Không cần giải thích sâu. "Em có nguyên tắc chỉ giới thiệu người em đã làm việc cùng, anh đừng nghĩ là vì anh." Lặp lại đúng ý đó nếu họ hỏi lần nữa, không thêm lý do mới, vì mỗi lý do mới là thêm một chỗ cho họ cãi.
Họ nói "chỉ nhắn một câu thôi mà". Đúng là một câu với bạn, nhưng là một lời bảo lãnh với người nhận. "Một câu của em thì chị ấy nghe như em khen anh, mà em thì chưa biết để khen, anh hiểu giúp em."
Họ tự nhắn bên kia và nhắc tên bạn. Chuyện này hay xảy ra. Nếu bên kia hỏi bạn, nói thật nhẹ nhàng: "Em có gặp anh E vài lần ở hội, chưa làm việc cùng, chị cứ cân nhắc như với người mới nhé." Không nói xấu, không bênh.
Họ giận, rút khỏi quan hệ. Để họ đi. Một mối quen biết chỉ tồn tại khi bạn nhận mọi lời nhờ thì không phải mối quen bạn cần giữ. Giữ thái độ bình thường nếu gặp lại ở hội nhóm, chào hỏi như cũ.
Sai hay gặp: hứa cho qua rồi lờ đi
Cái sai phổ biến nhất không phải là từ chối thô, mà là không dám từ chối. Người nhờ nhắn, bạn trả lời "để anh xem dịp nào", rồi không làm gì. Một tuần sau họ hỏi lại, bạn bảo "chị ấy dạo này bận". Một tháng sau họ hiểu, và cảm giác bị cho leo cây còn tệ hơn bị từ chối thẳng. Tệ hơn nữa, có người tự nhắn bên kia và nói "anh A hứa giới thiệu em rồi", lúc đó bạn bị kéo vào mà không kiểm soát được gì.
Cái sai thứ hai là từ chối bằng một lý do bịa, ví dụ "anh không quen chị B lắm" trong khi ai cũng biết hai người làm ăn lâu năm. Lý do bịa bị lộ thì người nhờ thấy bị coi thường. Lý do thật mà chung chung, kiểu "em chưa đủ hiểu việc anh", không bao giờ bị lộ vì nó luôn đúng.
Cái sai thứ ba là kể với người khác lý do thật: "Thằng E nhờ giới thiệu mà nghe nói nó giao hàng trễ lắm." Câu đó đi một vòng sẽ về tới anh E, và bạn mang tiếng nói xấu sau lưng. Lý do thật giữ cho riêng mình.
Cuối cùng, có người vì ngại nên giới thiệu luôn, kèm một tin nhắn riêng cho bên kia "chị cẩn thận người này nhé". Làm vậy là đặt bên kia vào thế khó gấp đôi: vừa phải tiếp người lạ, vừa phải giả vờ không biết gì. Nếu đã nghi, thì từ chối từ đầu.
Việc làm sau khi từ chối
Trong ngày: nếu bạn đã cho người nhờ nhắc tên ở mức có giới hạn, nhắn trước cho bên kia một câu để họ không bất ngờ. Nếu từ chối hẳn, không cần báo ai.
Sau một tuần: nếu gặp lại người nhờ ở hội nhóm, chào bình thường, hỏi chuyện việc của họ như chưa có gì. Đừng tránh mặt, tránh mặt mới làm chuyện từ chối thành chuyện lớn.
Sau vài tháng: nếu bạn có dịp thấy người nhờ làm việc tốt, ví dụ họ giao một đơn đúng hẹn cho một người bạn tin, lúc đó bạn có thể tự đề nghị giới thiệu. "Anh E ơi, em nghe chị F khen anh giao hàng chuẩn, nếu anh còn muốn gặp chị B thì để em hỏi chị ấy thử." Từ chối hôm nay không phải là đóng cửa mãi.
Tự kiểm một câu: nếu lời giới thiệu này hỏng, bạn có thấy mình có lỗi với bên kia không? Nếu có, câu trả lời của bạn hôm nay là không.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối giới thiệu có làm mất lòng người nhờ không?
Có thể làm họ hụt hẫng một chút, nhưng ít mất lòng hơn nhiều so với hứa rồi lờ đi. Từ chối sớm, ngắn, nói lý do chung thật như chưa đủ hiểu việc của họ, thì phần lớn người đi làm đều hiểu.
Có nên nói lý do thật khi từ chối giới thiệu không?
Chỉ nói lý do chung và đúng, như chưa làm việc cùng, chưa đủ hiểu. Lý do cụ thể kiểu nghe nói họ giao hàng trễ thì giữ cho riêng mình, nói ra chỉ khiến hai bên tranh cãi và bạn mang tiếng nói xấu.
Người nhờ là bạn thân thì có nên từ chối không?
Vẫn nên nếu bạn không tin vào việc họ định làm với người kia, ví dụ mời góp vốn hay bán hàng nhiều tầng. Bạn thân càng cần nghe sự thật, và bạn từ chối việc đó chứ không từ chối con người họ.
Nếu người nhờ tự nhắn bên kia và nhắc tên mình thì làm gì?
Khi bên kia hỏi, nói thật mức quen của bạn, ví dụ chỉ gặp vài lần, chưa làm việc cùng. Không nói xấu, không bênh. Bên kia sẽ tự quyết định, và họ quý việc bạn nói rõ.
Có cách nào giúp mà không phải đứng ra bảo lãnh không?
Có: chỉ người nhờ tới kênh công khai của bên kia, hoặc cho nhắc tên nhưng báo trước với bên kia rằng bạn chỉ quen sơ. Cách này mở cửa cho họ mà không đặt uy tín của bạn lên bàn cân.
Bị nhờ giới thiệu tới người làm ở cơ quan để làm thủ tục cho nhanh thì nói sao?
Từ chối ngay bằng một câu: chuyện thủ tục thì làm theo đúng đường hồ sơ, bạn không nhận nhờ kiểu này. Không cần giảng giải thêm, cũng không hứa hỏi giúp.