Người ngại nói về bản thân dễ mở lời hơn khi chuyển từ kể danh hiệu sang kể chi tiết: thay vì "em làm trưởng nhóm kinh doanh", hãy nói mình đang làm việc gì, cho ai, và gần đây vướng hay vui vì chuyện gì, gói trong ba câu, rồi hỏi lại người kia. Kể chi tiết không giống khoe, vì bạn đang nói về công việc chứ không phải về mình, và người nghe có sẵn chỗ để hỏi tiếp.
Bài này dành cho người hay bị đứng hình khi nghe câu "dạo này em làm gì" ở buổi gặp trong nghề, hoặc trả lời một câu cụt rồi đổi chủ đề ngay, để về nhà mới tiếc là người kia chẳng biết gì về mình. Phần dưới có công thức ba câu, câu mẫu theo từng hoàn cảnh, và cách kể thành tích mà không ngượng.
Vì sao nói về mình lại khó hơn hỏi người khác
Anh Q làm kỹ sư điện ở một công ty xây dựng hơn mười năm, từng phụ trách hệ thống điện cho mấy toà nhà lớn. Ở các buổi gặp trong nghề, khi được hỏi, anh chỉ nói "em làm điện bên công ty xây dựng" rồi hỏi ngược lại người kia ngay. Người kia nói chuyện vui vẻ, nhưng về không ai nhớ anh làm gì đặc biệt, và các dự án mới cần người như anh thì được giới thiệu cho người khác.
Anh Q không thiếu chuyện để kể. Anh ngại vì ba điều rất phổ biến. Một là sợ nghe như khoe, vì từ nhỏ đã quen nghe "khiêm tốn là đức tính tốt". Hai là nghĩ việc mình làm bình thường, ai trong nghề cũng làm được, kể ra thì nhàm. Ba là không biết bắt đầu từ đâu, vì mười năm làm việc thì kể cái gì trước.
Người nghe thì nghĩ khác. Họ hỏi vì muốn có một cái móc để nói chuyện tiếp. Câu trả lời cụt không cho họ móc nào, họ phải tự nghĩ câu hỏi khác, và cuộc nói chuyện trở nên giống phỏng vấn. Nói đủ về mình thực ra là một cách lịch sự với người hỏi.
Khiêm tốn cũng không có nghĩa là im lặng. Người khiêm tốn vẫn kể việc mình làm, chỉ là kể sự việc thay vì tự khen, và kể cả phần khó lẫn phần được.
Công thức ba câu khi bị hỏi "em làm gì"
Ba câu, mỗi câu một ý, nói trong khoảng hai mươi giây. Viết sẵn ở nhà, sửa đến khi đọc lên thấy giống giọng mình:
- Câu một, việc cụ thể: mình làm gì, cho ai, ở đâu. "Em làm thiết kế hệ thống điện cho các toà nhà văn phòng, bên một công ty xây dựng."
- Câu hai, chuyện gần đây: một việc đang làm hoặc vừa xong, có chi tiết. "Mấy tháng nay em đang làm phần điện cho một toà nhà cải tạo, nhà cũ nên đi dây khổ lắm, cứ mở trần ra là gặp chuyện mới."
- Câu ba, trả lượt: hỏi lại người kia, gắn với điều mình vừa kể. "Bên anh có hay nhận công trình cải tạo không, hay chủ yếu làm mới ạ?"
Câu hai là câu quan trọng nhất và là câu người ngại hay bỏ. Nó cho người nghe một hình ảnh, một chỗ để hỏi tiếp, và một lý do để nhớ bạn. Người ta không nhớ chức danh, người ta nhớ chuyện "anh làm điện toà nhà cũ, mở trần ra là gặp chuyện".
Chuẩn bị hai, ba bản câu hai khác nhau theo người nghe. Gặp người trong nghề thì kể chi tiết kỹ thuật. Gặp người ngoài nghề thì kể bằng chuyện đời thường. Câu một và câu ba gần như giữ nguyên.
Nói dở và nói được
Một số câu hay gặp ở người ngại nói về mình, và cách sửa mà không cần đổi tính:
| Nói dở | Nói được |
|---|---|
| "Em cũng chỉ làm văn phòng thôi ạ." | "Em làm kế toán công nợ cho một chuỗi cửa hàng điện máy, mỗi tháng đối chiếu với gần trăm nhà cung cấp." |
| "Em làm bán hàng, cũng bình thường." | "Em bán thiết bị bếp cho nhà hàng, dạo này em chủ yếu đi các quán mới mở ở khu ven." |
| "Em làm tự do, linh tinh nhiều thứ." | "Em làm thiết kế tự do, phần lớn là bao bì cho xưởng thực phẩm nhỏ." |
| "Em làm trưởng phòng ba năm, đạt doanh số cao nhất miền." | "Em đang dẫn một nhóm sáu người bán phần mềm kho, năm nay nhóm làm tốt nên em được giao thêm khu mới." |
| "Không có gì đáng kể đâu anh." | "Có một việc em khá vui là vừa làm xong hệ thống cho một xưởng may, giờ họ không phải ghi sổ tay nữa." |
Để ý hai hàng cuối. Câu khoe dở là câu nói kết quả như huy chương: "cao nhất miền". Câu kể được là câu nói kết quả như một sự việc có người khác trong đó: nhóm sáu người, xưởng may không phải ghi sổ tay nữa. Cùng một thành tích, cách thứ hai nghe tự nhiên hơn hẳn.
Kể thành tích mà không thấy ngượng
Kể bằng người được lợi. Thay vì "em làm được", nói "nhờ vậy khách đỡ được việc gì". Người nghe hình dung được, và bạn không phải đứng ở giữa câu chuyện.
Kể cả phần khó. "Lúc đầu em làm hỏng hai lần mới ra cách" làm thành tích nghe thật hơn và bớt khoe đi một nửa. Người trong nghề đều biết việc nào cũng có lúc vấp.
Nhắc người cùng làm. "Em với anh bên kỹ thuật làm cùng" là cách ghi công người khác và cũng làm câu chuyện bớt dồn vào mình.
Dùng con số nhỏ và thật. Sáu người, ba tháng, gần trăm nhà cung cấp. Con số cụ thể nghe khiêm tốn hơn tính từ như "rất lớn", "hàng đầu".
Dừng lại sau một ý. Kể xong một chuyện, hỏi lại người kia. Nếu họ muốn nghe thêm, họ sẽ hỏi. Không ai thấy bạn khoe khi chính họ hỏi tiếp.
Để người khác kể giúp khi có dịp. Nếu đi cùng đồng nghiệp hay người quen, nhờ họ giới thiệu bạn bằng một chuyện cụ thể thay vì để bạn tự kể. Một câu như "Anh Q là người gỡ được cái tủ điện mà cả đội bó tay" từ miệng người khác nghe tự nhiên hơn mười lần bạn tự nói. Đổi lại, bạn cũng giới thiệu họ như vậy.
Câu mẫu cho từng lúc trong buổi gặp
Ngoài câu "em làm gì", người ngại còn hay đứng hình ở mấy lúc khác. Câu để bạn dùng:
- Khi được khen: "Dạ em cảm ơn anh, việc đó em cũng học được nhiều." Nhận lời khen, đừng chối. Chối "có gì đâu" khiến người khen hơi hẫng.
- Khi được hỏi "sao em chọn nghề này": "Hồi đó em đi làm thêm ở công trường, thấy mấy anh làm điện tháo được cả cái tủ rối như tơ vò, em mê từ đấy." Một chuyện nhỏ có thật hơn mọi câu trả lời to tát.
- Khi người kia hỏi về điều bạn chưa làm tốt: "Phần đó em còn yếu, đang học thêm. Anh có kinh nghiệm thì chỉ em với."
- Khi được hỏi "có gì cần giúp không": "Em đang tìm người làm chiếu sáng cho công trình cải tạo, anh có quen ai thì giới thiệu em nhé." Đây là lúc nói về mình có ích nhất, và người ngại thường lại trả lời "không có gì đâu ạ".
Câu cuối đáng tập nhất. Khi ai đó hỏi bạn cần gì, họ đang mở cửa. Trả lời bằng một nhu cầu cụ thể giúp họ giúp được bạn, và họ thường vui vì được giúp.
Tự kiểm và tập dần
Sau mỗi buổi gặp, tự hỏi: người kia có biết mình đang làm việc gì cụ thể không? Nếu họ phải giới thiệu bạn với ai đó, họ sẽ nói gì? Nếu câu trả lời là "chắc là anh ấy làm điện", bạn cần kể câu hai rõ hơn ở lần sau.
Mỗi tháng, cập nhật câu hai một lần: việc mới nhất đang làm, chuyện vừa vấp, khách vừa nhận. Câu chuyện mới làm bạn kể tự nhiên hơn so với một câu đã nói đi nói lại cả năm.
Tập với người quen trước. Lần tới gặp bạn cũ hay đồng nghiệp ở phòng khác, khi họ hỏi dạo này thế nào, thử dùng công thức ba câu thay vì "vẫn thế". Người quen là chỗ tập an toàn nhất, và họ cũng hay là người giới thiệu bạn đi xa nhất.
Sau ba tháng, để ý xem có ai nhắc lại chuyện bạn kể không: "À, anh nhớ em làm điện toà nhà cũ, có người cần đây." Đó là dấu hiệu câu chuyện đã có chỗ trong đầu người khác. Không phải khoe, chỉ là để người ta biết bạn đang làm gì.
Ví dụ giả định: anh Q kể lại theo cách mới
Quay lại anh Q, kỹ sư điện. Trước một buổi gặp mặt của những người làm thi công, anh ngồi viết ba câu của mình ở quán cà phê gần nhà, sửa ba lần. Bản cuối: "Em làm thiết kế điện cho toà nhà văn phòng bên một công ty xây dựng. Mấy tháng nay em đang làm một toà nhà cũ cải tạo, mở trần ra là gặp dây của ba đời chủ trước chồng lên nhau. Bên anh có hay làm nhà cải tạo không ạ?"
Ở buổi gặp, một chị làm giám sát thi công hỏi anh làm gì. Anh nói đúng ba câu. Chị cười ngay ở câu thứ hai, kể rằng công trình của chị cũng vừa phát hiện một đường dây không có trong bản vẽ nào. Hai người nói chuyện gần hai mươi phút về nhà cũ, về chuyện thương lượng với chủ đầu tư khi phát sinh. Cuối buổi, chị xin Zalo anh vì bên chị sắp nhận một công trình cải tạo khác.
Anh Q không khoe một lời nào. Anh không nhắc mười năm kinh nghiệm, không kể toà nhà lớn nào. Anh chỉ cho chị kia một hình ảnh đủ rõ để chị nhớ, và một câu hỏi để chị nói tiếp. Toàn bộ thay đổi nằm ở câu thứ hai.
Ba tuần sau, chị giám sát nhắn hỏi anh có nhận tư vấn ngoài giờ cho phần điện công trình mới không. Không phải lần nào cũng có kết quả như vậy, nhưng lần nào cũng có thêm một người biết rõ anh làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Kể về công việc của mình thế nào để không bị coi là khoe?
Kể sự việc thay vì tự khen: mình làm gì, cho ai, gần đây gặp chuyện gì, kèm cả phần khó và người làm cùng. Dừng sau một ý và hỏi lại người kia. Khi chính họ hỏi tiếp, không ai thấy bạn khoe, họ chỉ thấy bạn có chuyện để kể.
Việc của mình bình thường thì kể gì cho có chuyện?
Việc bình thường với bạn thường lạ với người ngoài, nhất là các chi tiết nhỏ như đối chiếu với trăm nhà cung cấp hay mở trần nhà cũ gặp dây rối. Chọn một việc gần đây có chi tiết cụ thể và kể bằng hình ảnh. Người nghe nhớ chi tiết, không nhớ chức danh.
Có nên nói chức danh khi giới thiệu bản thân không?
Nói được, nhưng đừng để chức danh là phần duy nhất. Chức danh như trưởng nhóm hay chuyên viên không cho người nghe biết bạn thật sự làm gì. Hãy nói chức danh kèm một câu về việc cụ thể đang làm để người kia có chỗ hỏi tiếp.
Được khen trước đông người thì đáp lại thế nào?
Nói cảm ơn và thêm một ý nhỏ như việc đó em học được nhiều, hoặc nhắc tên người làm cùng. Đừng chối là không có gì, vì người khen sẽ hơi hẫng. Nhận lời khen gọn gàng rồi chuyển câu chuyện sang người kia là cách tự nhiên nhất.
Người kia hỏi mình cần giúp gì thì nên trả lời sao?
Trả lời bằng một nhu cầu cụ thể và nhỏ, ví dụ đang tìm người làm chiếu sáng cho công trình cải tạo. Câu trả lời "không có gì đâu" đóng lại một cánh cửa người ta vừa mở. Nhu cầu cụ thể giúp họ nghĩ ngay đến một cái tên để giới thiệu.
Có cần soạn sẵn phần giới thiệu bản thân không?
Nên soạn ba câu và sửa đến khi đọc lên thấy giống giọng mình, rồi cập nhật câu chuyện gần đây mỗi tháng. Không cần học thuộc từng chữ, chỉ cần nhớ ba ý. Có sẵn khung thì lúc bị hỏi bất ngờ bạn không đứng hình.